หนังสือพิมพ์อิสระบนเว็บประชาไทเกิดขึ้นจากการก่อตั้งของคณะบุคคลซึ่งประกอบด้วยสมาชิกวุฒิสภา, นักกิจกรรมสังคม, นักวิชาการด้านสื่อมวลชน และสื่อมวลชน โดยมาจากการริเริ่มของจอน อึ๊งภากรณ์ สมาชิกวุฒิสภา

“ความคิดเรื่องการทำหนังสือพิมพ์เกิดขึ้นนานแล้ว ถ้าถามว่ามีเหตุการณ์อะไรที่เป็นแรงผลักดันให้สนใจที่จะทำสื่อ เป็นเหตุการณ์ชัดๆคงไม่มี แต่เป็นความรู้สึกจากสถานการณ์ภาพรวมว่าสื่อมวลชนบ้านเราไม่เป็นอิสระ โดยเฉพาะสื่อโทรทัศน์ บรรยากาศของสื่อมันกลับไปคล้ายยุคเผด็จการทหาร

ผมสนใจเรื่องการทำสื่อหนังสือพิมพ์บนอินเตอร์เน็ต คิดๆกับมันอยู่แล้ว จนกระทั่งประมาณเดือนพฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๔๖ เดินทางไปประชุมที่ประเทศฟิลิปปินส์แล้วเห็นการทำสื่ออิสระที่มินดาเนา ที่ชื่อมินดานิวส์http://www.mindanews.com  จึงเกิดแรงบันดาลใจที่จะทำอย่างจริงจัง”

เมื่อได้เห็นสื่ออินเตอร์เน็ตของมินดาเนาที่คล้ายความคิดที่มีอยู่เดิม จอน อึ๊งภากรณ์จึงเริ่มติดต่อประสานไปยังบุคคลต่างๆเพื่อประชุมปรึกษาถึงการจัดทำหนังสือพิมพ์บนอินเตอร์เน็ตในประเทศไทย การประชุมครั้งแรกเกิดขึ้นในเดือนพฤศจิกายนนั้นเอง และประชุมต่อเนื่องกันมาเป็นระยะเพื่อค้นหาแนวทางที่ชัดเจน, หาบรรณาธิการและทีมงาน รวมทั้งจัดหาทุนในการดำเนินการ

๑ พฤษภาคม ๒๕๔๗ จึงได้จดทะเบียนจัดตั้งคณะบุคคลร่วมดำเนินโครงการวารสารข่าว ทางอินเตอร์เนทเพื่อการศึกษาและสุขภาวะของชุมชน โดยสาระสำคัญในข้อตกลงการจัดตั้งคณะบุคคลระบุวัตถุประสงค์ของคณะบุคคลไว้ว่าเพื่อดำเนินการจัดทำเวบไซต์วารสารข่าวและสาระบันเทิงสำหรับประชาชนทั่วๆไป ให้ได้มีมุมมองที่รอบด้านในการติดตามข่าวสาร และเป็นช่องทางการสื่อสารสำหรับประชาชนในทุกระดับ  โดยเป็นการดำเนินการแบบไม่แสวงผลกำไร

โครงการวารสารข่าวทางอินเตอร์เนทเพื่อการศึกษาและสุขภาวะของชุมชนเริ่มดำเนินงานอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ ๑ มิถุนายน ๒๕๔๗

สามเดือนแรกของการดำเนินงานอย่างเป็นทางการคือระหว่างเดือนมิถุนายน-สิงหาคม ๒๕๔๗ เป็นการเตรียมความพร้อมของทีมงานข่าว ฝึกฝนและทดลองการทำงานข่าวที่นำเสนอในเว็บรายวันด้วยอัตรากำลังคนที่ประกอบด้วยบรรณาธิการบริหาร ๑ คน คือ สมเกียรติ จันทรสีมา บรรณาธิการผู้เริ่มก่อตั้ง, นักข่าวที่มีประสบการณ์ ๒ คน และนักข่าวใหม่ ๓ คน พร้อมด้วยอาสาสมัครนักข่าวอีก ๑ คน

ประชาไทสามารถเผยแพร่ข่าวและสาระบันเทิงอย่างเป็นทางการผ่านทางเว็บไซต์ http://www.prachatai.com และหรือ http://www.prachathai.com ได้เมื่อวันที่ ๖ กันยายน ๒๕๔๗ และดำเนินการต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

สถานะทางกฎหมายขององค์กร

หนังสือพิมพ์ประชาไทดำเนินงานในระยะแรก โดยการจดทะเบียนนิติบุคคลในนามคณะบุคคล ร่วมดำเนินโครงการวารสารข่าวทางอินเตอร์เน็ต เพื่อการศึกษาและสุขภาวะของชุมชน และได้มีการดำเนินการจดทะเบียนมูลนิธิ ที่ดำเนินกิจกรรมสาธารณประโยชน์ไม่แสวงกำไรควบคู่ไปด้วย โดยจดทะเบียนมูลนิธิในชื่อ มูลนิธิสื่อเพื่อการศึกษาของชุมชน

มีวัตถุประสงค์เพื่อ

• ส่งเสริมการศึกษาของชุมชนทางด้านเศรษฐกิจ สังคม การเมืองการปกครอง กฎหมาย หน้าที่และสิทธิพลเมือง วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี สาธารณสุข การศึกษา ที่เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต การเข็มแข็งของชุมชนและการพัฒนาสังคมโดยรวม
• ส่งเสริมสนับสนุนการสื่อสารข้อมูลข่าวสารบ้านเมืองและชุมชนที่เป็นประโยชน์ ต่อสาธารณชนในด้านการพัฒนาสังคมและการมีส่วนร่วมของประชาชนตามรัฐธรรมนูญ
• ส่งเสริมเสรีภาพในการแสดงและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นทางสังคม
• ส่งเสริมการยอมรับและเคารพสิทธิของประชาชนที่มีความแตกต่างหลากหลายและส่งเสริมการอยู่ร่วมกันโดยสันติสุข
• เพื่อดำเนินการ หรือร่วมมือกับองค์การการกุศลอื่นๆ เพื่อสาธารณประโยชน์
• ส่งเสริมการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข มีความเป็นกลางและไม่ให้การสนับสนุนด้านการเงิน หรือทรัพย์สินแก่นักการเมือง หรือพรรคการเมืองใด

คณะกรรมการมูลนิธิสื่อเพื่อการศึกษาของชุมช

ได้รับการจดทะเบียนเป็นมูลนิธิ ตามทะเบียนเลขที่ กท ๑๔๐๙ เมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม ๒๕๔๙

วัตถุประสงค์ทั่วไป และ กิจกรรมหลัก

“ ประชาไท ” คือหนังสือพิมพ์อิสระบนเว็บ ที่คณะผู้ก่อตั้งมีแนวคิดที่จะจัดทำขึ้นเพื่อประโยชน์ของสังคมโดยรวม โดยมีวัตถุประสงค์ที่จะเสนอข้อมูลข่าวสารอย่างตรงไปตรงมา เพื่อให้ประชาชนและชุมชนต่าง ๆ ได้มีโอกาสรับรู้และรู้ทันสถานการณ์ของสังคมไทยในด้านต่างๆ ทั้งนี้เพื่อประโยชน์ทางด้านการพัฒนาสุขภาวะ วิถีชีวิต และคุณภาพชีวิตของประชาชน การพัฒนาครอบครัวและชุมชน ตลอดจนการขยายโอกาสการมีส่วนร่วมของประชาชนในการพัฒนาประเทศตามเจตนาของรัฐธรรมนูญในระบอบประชาธิปไตย กล่าวคือ

• “ประชาไท” จะพยายามเสนอข่าวและข้อมูลตามความจริงที่พบ โดยไม่ยอมให้ใครมาแทรกแซง และจะเน้นข่าวสารข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของคนทั่วไป รวมทั้งกลุ่มคนผู้ด้อยโอกาสในสังคม และที่เป็นประโยชน์ต่อการสร้างสังคมที่เป็นประชาธิปไตย เป็นธรรม และที่สิทธิและผลประโยชน์ของประชาชนได้รับการเคารพโดยทั่วถึง
• “ประชาไท” จะยึดมั่นในจรรยาบรรณของสื่อมวลชน จะพยายามเสนอข่าวโดยให้ความเป็นธรรมกับทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง และจะตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลข่าวสารที่นำเสนอ
• “ประชาไท” จะไม่แสวงกำไรหรือผลประโยน์ส่วนตัวให้กับผู้ที่เกี่ยวข้อง และยินดีให้ผู้อ่านตรวจสอบและวิจารณ์
• “ประชาไท” ถือว่าผู้อ่านเป็นเจ้าของที่แท้จริง จึงส่งเสริมให้ผู้อ่านได้มีส่วนร่วมอย่างเต็มที่ โดยการส่ง ข่าว ข้อมูล ข้อเขียน และบทความมาลงในเวบ “ ประชาไท ” ตลอดจนการแสดงและแลกเปลี่ยนทัศนะ ความคิดเห็นในเรื่องต่างๆ อย่างสร้างสรรค์ ได้โดยเสรี ( ภายใต้กรอบของกฎหมายและการเคารพสิทธิซึ่งกันและกัน )

“ประชาไท” เป็นสื่อทางเลือกหนึ่ง ที่ตั้งใจร่วมมือประสานงานอย่างใกล้ชิดในลักษณะเครือข่าย กับสื่อทางเลือกและสื่อภาคประชาชนอื่นๆ ทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค รวมทั้งองค์กรชุมชนและองค์กรภาคประชาสังคมทั่วประเทศ

คณะกรรมการโครงการวารสารข่าวทางอินเตอร์เนท เพื่อการศึกษาและสุขภาวะของชุมชนซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งประชาไทประกอบด้วย

ทีมผู้ปฏิบัติงานประชาไท ประกอบด้วย

กองบรรณาธิการประชาไท